Wanneer is een balsem nog een balsem?

Van kostbare harsen en oliën uit de oudheid tot moderne watercrèmes die ‘balm’ worden genoemd.

Een woord kan zijn betekenis verliezen. Balsem is daar een goed voorbeeld van. Wie vandaag naar huidverzorging zoekt, komt overal ‘balms’ tegen: face balms, repair balms, beauty balms en moisture balms. Soms zijn het echt geconcentreerde, vetrijke producten, maar soms staat bij nadere inspectie gewoon Aqua bovenaan de ingrediëntenlijst. Een waterhoudende emulsie dus. Een crème. Hoe kan een product met veel water dan toch ‘balm’ heten?

Balsem begon heel anders

Balsemachtige bereidingen bestaan al duizenden jaren. Onderzoek naar Egyptische balsems uit verschillende perioden laat mengsels zien van onder meer plantaardige oliën, dierlijke vetten, bijenwas, harsen en bitumen. ^[1]

In 2023 publiceerde Nature onderzoek naar resten uit een ongeveer 2.500 jaar oude balsemwerkplaats in Saqqara. Onderzoekers analyseerden 31 aardewerken bekers en schalen en vonden uiteenlopende oliën, teer, harsen en dierlijke vetten. Sommige grondstoffen kwamen via lange handelsroutes zelfs uit tropisch Azië. ^[2]

De beroemde Balsem van Gilead kent eveneens een zeer lange geschiedenis. Een kostbare balsemachtige stof, zori genoemd en later vaak vertaald als balsem, is al in de 14e eeuw voor Christus gedocumenteerd. In latere Bijbelse en klassieke bronnen verschijnt balsem uit Gilead als geurige handelswaar, parfum, zalf en medicinaal product. ^[3]

Er bestond dus nooit één vaste samenstelling voor een balsem. Verschillende culturen gebruikten verschillende grondstoffen. Toch draaide het historisch steeds om geconcentreerde, olieachtige, vettige en harsachtige bereidingen, niet om een grote hoeveelheid water met een kleinere hoeveelheid vet.

En Van Dale omschreef balsem in 1950 ook nog in de eerste plaats als een dikvloeibare oplossing van harsen in vluchtige oliën, gebruikt als uitwendig geneesmiddel of in de parfumerie. In die kernomschrijving komt geen water voor. Tegelijk vermeldt Van Dale dat het woord in kwakzalverstaal al werd gebruikt voor elk smeersel of elke zalf. ^[4] Dat maakte het woord rekbaar.

Crème is iets anders

Crème is ook geen moderne uitvinding. De Grieks-Romeinse arts Galenus beschreef al in de tweede eeuw na Christus een bereiding van olieachtige stoffen, was en water. Eeuwen later werd die bekend als Ceratum Galeni en uiteindelijk als cold cream. ^[5]

Een emulsie is een mengsel van stoffen die normaal niet vanzelf mengen, zoals water en olie. Daarvoor is een emulgator nodig. Wanneer water uit zo’n emulsie op de huid verdampt, onttrekt die verdamping warmte aan de huid en ontstaat een verkoelend gevoel. Daar komt het kenmerkende ‘cold’ van cold cream vandaan.

Rond het begin van de twintigste eeuw werd het mogelijk zulke emulsies steeds stabieler en op grote schaal te produceren. Met de emulgator Eucerit introduceerde Beiersdorf in 1911 NIVEA Creme als stabiele olie-watercrème voor massaproductie. ^[6] Crème werd dus niet in 1911 uitgevonden, maar vanaf dat moment wel veel makkelijker industrieel te produceren.

Water maakt volume

Daar zit een belangrijk verschil. Bij een crème kan het grootste deel van het product uit water bestaan. Daarnaast zijn een vetfase, een emulgator en een conserveringssysteem nodig. Vaak worden ook verdikkers toegevoegd. Water is voor een producent een goedkope grondstof. Koudgeperste plantaardige oliën, boters, wassen en gespecialiseerde werkstoffen zijn dat meestal niet.

Bij een geconcentreerde balsem moet vrijwel het hele productvolume uit zulke vetachtige grondstoffen worden opgebouwd. 50 ml blijft op het etiket 50 ml, maar wat er werkelijk in die 50 ml zit, kan sterk verschillen. Als een huidverzorgingsproduct grotendeels uit water bestaat, is het dus een redelijke vraag wat je precies koopt wanneer je voor 50 ml betaalt.

Waarom mag een crème dan toch ‘balm’ heten?

Omdat ‘balsem’ of ‘balm’ in de Europese cosmeticawetgeving geen aparte productcategorie is. Er is niet vastgelegd hoeveel water, olie, boter of was een product moet bevatten om zo te mogen heten. ^[7] Een vetrijke, geconcentreerde samenstelling kan dus ‘balm’ heten, maar een waterhoudende crème ook. De naam zegt daardoor minder over de samenstelling dan je misschien denkt.

Draai het potje om

De samenstelling kun je gelukkig zelf vrij eenvoudig controleren. De voorkant van een verpakking vertelt vooral hoe een merk wil dat je het product ziet. De ingrediëntenlijst vertelt waaruit het bestaat. Volgens de Europese Cosmeticaverordening staan ingrediënten boven 1% in principe in afnemende volgorde van gewicht. Ingrediënten onder 1% mogen daarna in een andere volgorde staan. ^[7]

Staat Aqua helemaal vooraan, dan is water een belangrijk bestanddeel. Zie je daarna bijvoorbeeld glycerine, olieachtige stoffen, vetalcoholen, emulgatoren en verdikkers, dan kijk je naar een emulsie op waterbasis. Ook als op de voorkant groot BALM staat. Mijn simpele advies blijft daarom: draai het potje om en lees eerst de ingrediëntenlijst.

Geen Aqua? Toch water.

Geen ‘Aqua’ op de ingrediëntenlijst betekent niet automatisch dat een product weinig water bevat. Neem Rosa Damascena Flower Water. Dat klinkt botanisch en kostbaar, maar het is in feite rozenwater: water waarin kleine hoeveelheden geurige en plantaardige stoffen uit de roos zitten. Water is dus veruit het belangrijkste bestanddeel. ^[8]

Hetzelfde geldt voor hydrolaten, oftewel bloemen- en plantenwaters die bij destillatie ontstaan. Ze bestaan doorgaans voor ongeveer 99,95% uit water. ^[9] Ook plantensappen kunnen bijna helemaal uit water bestaan. Aloe Barbadensis Leaf Juice bevat bijvoorbeeld ongeveer 99–99,5% water. ^[10]

Die botanische grondstoffen kunnen zeker interessante plantaardige stoffen bevatten, maar de naam verandert niet wat de basis is: vooral water. En juist omdat er zoveel water aanwezig is, kunnen micro-organismen zich gemakkelijker vermenigvuldigen. Daarom is een goed conserveringssysteem nog steeds nodig. ^[11]

Een ingrediëntenlijst zonder ‘Aqua’ kan er dus heel plantaardig uitzien, terwijl het product nog steeds grotendeels uit water bestaat.

Wat noem ik dan wél een balsem?

Voor mij begint een echte cosmetische balsem bij de vetfase: oliën, boters, wassen en andere vetachtige stoffen vormen de basis, niet een grote hoeveelheid toegevoegd water. Dat is ook het uitgangspunt waarmee ik Balmsense® heb ontwikkeld.

De Full Care Face Balm bevat geen toegevoegd water. Dat betekent niet dat het eindproduct letterlijk nul procent water bevat, want sommige grondstoffen brengen zelf een kleine hoeveelheid water mee. Volgens de huidige productinformatie bevat de Face Balm ongeveer 1,8% water. Dat water is niet toegevoegd als basis van een emulsie of om volume te maken.

Daarom zeggen we bewust: ZONDER TOEGEVOEGD WATER. Niet: 100% watervrij. Dat verschil lijkt klein, maar voor mij begint eerlijk zijn juist in dit soort kleine details.

Een balsem is bovendien geen textuurwoord. Een waterhoudende emulsie verandert niet ineens in een balsem doordat je hem dikker maakt. De samenstelling zit in het potje. De naam staat erop.

Sinds ik daarop let, draai ik bijna iedere ‘balm’ om die ik tegenkom, van drogisterijmerken tot zeer kostbare prestigeproducten. Inmiddels heb ik er tientallen bekeken en daarin zie ik een opvallend patroon. Daar schrijf ik binnenkort een apart artikel over.

Tot die tijd kun je zelf beginnen: lees eens de eerste vijf ingrediënten van een ‘balm’ en vraag je daarna af: heb ik een balsem gekocht, of een crème met een andere naam?

Bronnen

1. Huber, B., Hammann, S., Loeben, C.E. et al. “Biomolecular characterization of 3500-year-old ancient Egyptian mummification balms from the Valley of the Kings.” Scientific Reports 13, 12477 (2023). Analyse van balsemresten uit het graf van Senetnay, waarin onder meer bijenwas, plantaardige olie, vetten, bitumen en harsen werden aangetoond.
2. Rageot, M., Hussein, R.B., Beck, S. et al. “Biomolecular analyses enable new insights into ancient Egyptian embalming.” Nature 614, 287–293 (2023). Analyse van 31 keramische vaten uit een balsemwerkplaats uit de 26e dynastie in Saqqara.
3. Amar, Z. “Balm of Gilead.” Biblical Archaeology Review 49(2), 58 (2023). Bespreekt zori, vaak vertaald als balsem, als een kostbaar medicinaal en aromatisch product en verwijst naar een vermelding ervan in een Amarna-brief uit de 14e eeuw voor Christus.
4. Van Dale Uitgevers. Groot woordenboek der Nederlandse taal (1950), lemma ‘Balsem’. Omschrijving van balsem als dikvloeibare oplossing van harsen in vluchtige oliën; daarnaast in kwakzalverstaal als smeersel of zalf.
5. Lipsker, D., Nwabudike, L.C., Parish, L.C. & Hoenig, L.J. “Ceratum Galeni: An old eponym honoring Galen and his cold cream.” Clinics in Dermatology 41(6), 735–737 (2023). Historische bespreking van Galenus’ cold cream en de meer dan 1.800 jaar oude geschiedenis ervan.
6. Beiersdorf. “Brand History NIVEA.” Beiersdorf beschrijft de introductie van NIVEA in 1911 als de eerste stabiele olie-watercrème die geschikt was voor massaproductie. De emulgator Eucerit maakte die stabiliteit mogelijk.
7. Verordening (EG) nr. 1223/2009 betreffende cosmetische producten, artikel 19. Onder meer de regels voor de ingrediëntenlijst. De verordening bevat geen aparte wettelijke definitie voor ‘balm’ of ‘balsem’.
8. Cosmetic Ingredient Review. “Safety Assessment of Rosa damascena-Derived Ingredients.” Rosa Damascena Flower Water wordt daarin omschreven als een waterige oplossing van het stoomdestillaat uit de bloemen van Rosa damascena.
9. Tisserand Institute. “Hydrosol & Essential Oil.” Hydrolaten bestaan voor ongeveer 99,95% uit water en bevatten ongeveer 0,05% aromatische bestanddelen.
10. “Aloe vera: A review of toxicity and adverse clinical effects.” Overzicht van de samenstelling van Aloe vera. De gel bestaat voor ongeveer 99–99,5% uit water.
11. Labadie, C., Cerutti, C. & Carlin, F. “Fate and control of pathogenic and spoilage micro-organisms in orange blossom (Citrus aurantium) and rose flower (Rosa centifolia) hydrosols.” Journal of Applied Microbiology 121(6), 1568–1579 (2016). Onderzoek naar microbiologische groei en bederf in hydrolaten van rozen- en oranjebloesem.